GNIEZNO

GNIEZNO

Gniezno nazywane jest „matecznikiem Rzeczypospolitej”. Tu powstały zręby polskiej państwowości. Założony na przełomie VIII i IX wieku gród plemienny Polan dzięki kontaktom handlowym i politycznym bardzo szybko stał się głównym centrum władzy książęcej rodzącej się dynastii piastowskiej.

W połowie X w. był to już potężny ośrodek składający się z grodu książęcego i dwóch podgrodzi połączonych wspólnym systemem wałów obronnych. Za czasów księcia Mieszka I i jego syna Bolesława I Chrobrego Gniezno awansowało do roli stolicy państwa piastowskiego, czego dowodem była fundacja i erekcja archidiecezji gnieźnieńskiej w 999 roku. Akt ten, dokonany na synodzie rzymskim, połączony był z kanonizacją św. Wojciecha. Książę Bolesław wykupił od Prusów ciało świętego i umieścił je w kościele w Gnieźnie, podniesionym do rangi katedry.

Zjazd w Gnieźnie, na który w 1000 r. cesarz Otton III przybył z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha, a także koronacja księcia Bolesława Chrobrego na pierwszego króla Polski, która odbyła się 25 lat później w katedrze gnieźnieńskiej, utwierdziły Gniezno w roli stolicy państwa piastowskiego.

Niestety, już w 1038 r. po śmierci króla Mieszka II Starego nastąpił kryzys władzy. Sytuację wykorzystał czeski książę Brzetysław I, najeżdżając Polskę. Jednym z powodów inwazji była chęć odzyskania ciała św. Wojciecha – był on wprawdzie Czechem, ale pochodził ze zwaśnionego z domem panującym rodu, którego przedstawiciele zostali wymordowani za pozwoleniem władcy.

Do dziś relikwie św. Wojciecha znajdują się w praskiej katedrze na Hradczanach. W 1127 r. do Gniezna powróciła cudownie odnaleziona głowa świętego; były to jednak relikwie, których autentyczność nigdy nie została potwierdzona, i które zostały skradzione w 1923 roku. Od 1928 r. w skarbcu katedralnym przechowywany jest relikwiarz z rzymskimi relikwiami stanowiącymi fragment tych, które w 1000 r. Bolesław Chrobry ofiarował Ottonowi III.

Ograbione i spalone przez Czechów Gniezno bardzo długo podnosiło się z ruin. Pomimo braku najcenniejszego skarbu pozostało siedzibą archidiecezji i duchowym centrum odbudowującej się Polski. Jego statusu nie zmienił również fakt, że rzeczywiste centrum odradzającego się państwa piastowskiego zlokalizowane było w odległym Krakowie. Rangę Gniezna podkreśliły w 1076 r. uroczystości koronacyjne Bolesława II Szczodrego (Śmiałego), jednak siedzibą króla był już wówczas Kraków.

W 1192 r. w trakcie walk o władzę podczas rozbicia dzielnicowego, książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy spalił Gniezno i zburzył kamienny zamek księcia wielkopolskiego czym ostatecznie przypieczętował dominację Krakowa.

Pomiędzy 1238, a 1243 r. Gniezno otrzymało prawa miejskie od księcia Władysława Odonica. Tak naprawdę istniały dwa Gniezna. Jedno zlokalizowane na Wzgórzu Lecha, było siedzibą archidiecezji, a drugie, umiejscowione na sąsiednim Wzgórzu Panieńskim, było osadą handlową. Dokument lokacyjny dotyczył tylko osady handlowej, ponieważ tereny katedry znajdowały się pod jurysdykcją kościelną; katedrę i rynek gnieźnieński rozdzielały mury miejskie, a połączenie zapewniała Brama Tumska zwana też Poznańską.

Położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Wielkopolski na wschód i z Pomorza na Wielkopolskę i Śląsk oraz sąsiedztwo katedry przyczyniły się do szybkiego rozwoju miasta. Rozrastała się również sieć satelickich osad, które tworzyły się przy licznych kościołach wokół Gniezna; były później wchłaniane przez miasto, stając się jego przedmieściami. Ten etap w rozwoju miasta skończył się wraz z potopem szwedzkim.

Później, w 1768 r. pozycję Gniezna na krótko podniósł jego awans do rangi stolicy województwa. Wielką tragedią dla miasta był pożar, który w 1819 r. strawił większość zabudowy. W 1872 r. dzięki linii kolejowej Gniezno zaczęło podnosić się z gospodarczej zapaści i stało się ważnym węzłem komunikacyjnym oraz ośrodkiem przemysłowym. Tę funkcję pełni do dzisiaj, będąc jednocześnie duchową stolicą Polski.

Zabudowa centrum Gniezna i układ jego ulic powstały po pożarze z 1819 roku. Zniszczone przez żywioł miasto odbudowane zostało na podstawie nowego planu urbanistycznego. Główną arterią i osią Gniezna został ciąg dzisiejszych ulic: Tumskiej i Bolesława Chrobrego, które połączyły wzgórze katedralne z południowo-wschodnimi przedmieściami. Oś przecinała dawny Rynek, którego usytuowanie pokrywa się z centrum lokacyjnego Gniezna z XIII wieku. Zabudowa pierzei Rynku powstawała przez niemal cały XIX wiek. Najwcześniej, bo przed 1824 r., wzniesiono budynki w zachodniej pierzei oraz kamieniczki przy ul. Tumskiej, łączącej Rynek ze Wgórzem Lecha i zespołem katedralnym.

Archikatedra Wniebowzięcia NMP to miejsce związane z początkami państwa polskiego. Jest symbolem polskiego chrześcijaństwa i sidzibą metropolii, której do okresu rozbiorów podlegały wszystkie diecezje na terenie Polski. Pomimo, ze stolicą był od XI wieku Kraków, metropolita gnieźnieński – prymas – miał decydujące zdanie w sprawach kościoła w I Rzeczypospolitej.

W latach 1025 – 1300 w katedrze koronowano pięciu pierwszych polskich królów: Boleslawa I Chrobrego, Mieszka II, Bolesława II Szczodrego, Przemysła II i Wacława II Przemyślida (króla Czech).

Pierwszą budowlą na miejscu dzisiejszej katedry był kościół ufundowany około 970 r. przez księcia Mieszka I. Ćwierć wieku później Bolesław Chrobry wzniósł tu kolejną świątynię, w której pochowano św. Wojciecha. Po pożarze w 1018 r. Chrobry ufundował romańską katedrę, w której w 1025 r. odbyła się jego uroczysta koronacja na pierwszego króla Polski. W XI w. świątynia dwukrotnie była niszczona i odbudowywana; kolejnych zniszczeń dokonali Krzyżacy podczas najazdu w 1331 roku.

Budowę istniejącej do dziś katedry zainicjował arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki. Wznoszona w latach 1342-1437 świątynia, przebudowywana w pierwszej połowie XVII wieku oraz w drugiej połowie XVIII wieku, znacznie ucierpiała podczas II wojny światowej.

Katedra jest trójnawową bazyliką z obejściem prezbiterium i otaczającym je wieńcem kaplic. W latach 1955-1965 przeprowadzono prace, w wyniku których korpus i wieże budowli odzyskały swój gotycki wygląd; kaplice pozostawiono w stylu barokowym i klasycystycznym. Skarpy przy kaplicach ozdobione są figurami piętnastu polskich świętych i błogosławionych wykonanymi w latach 1932-1936 przez Marcina Rożka. Od zachodu do korpusu świątyni przylegają dwie ceglane wieże zwieńczone zrekonstruowanymi w latach 1949-1952 barokowymi hełmami.

Największe skarby katedry wiążą się ze św. Wojciechem. Najcenniejszym i najstarszym zabytkiem są Drzwi Gnieźnieńskie, arcydzieło sztuki romańskiej ufundowane około 1175 r. za panowania Mieszka Starego. Składają się z dwóch odlanych z brązu skrzydeł, różniących się nieco wielkością. Na drzwiach w osiemnastu kwaterach przedstawione zostały sceny z życia i męczeństwo św. Wojciecha oraz sceny obrazujące wykup ciała świętego i jego przenosiny do gnieźnieńskiej katedry. Drzwi umieszczone są w odkrytym w 1963 r. gotyckim portalu w południowej kruchcie.

Równie cennym zabytkiem jest znajdujący się w katedralnym prezbiterium relikwiarz św. Wojciecha w postaci drewnianej trumny obitej srebrnymi blachami z maetaloplastycznymi scenami z życia św. Wojciecha oraz scenami z dziejów katedry. Wierzch trumny ozdabia srebrna leżąca figura świętego. Relikwiarz ufundował w 1622 r. biskup Wojciech Pilchowicz, a wykonał gdański złotnik Piotr van der Rennen.

Trumnę podtrzymują cztery klęczące postacie wyobrażające cztery stany. Są to figury rycerza, duchownego, mieszczanina i chłopa – wykonane w 1897 r. przez Władysława Marcinkowskiego. Ponad relikwiarzem rozpieta jest barokowa pozłacana konfesja konsekrowana w 1684 roku.

Nawy boczne i ambit otacza czternaście kaplic: Teodora Potockiego, Bożego Ciała, św. Jana Nepomucena (Doktorów), św. Walentego, Pana Jezusa (Świętego Krzyża), Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny (Gembickiego), Kołudzkich, św. Andrzeja (Olszewskiego), Matki Boskiej Częstochowskiej (Bogorii), św. Stanisława (Sufragańska), Baranowskiego, św. Mikołaja (Dzierzgowskiego), św. Józefa (Skrzetuskiego) i Łubieńskich.

Większość została wybudowana w drugiej połowie XIV w. i przebudowana w XVII i XVIII wieku. Do kaplic prowadzą piekne renesansowe i barokowe portale; w kilku zachowaly się elementy wcześniejszych portali gotyckich. Wejścia zamknięte są w większości renesansowymi kratami. Wewnątrz kaplic znajdują się barokowe ołtarze oraz barokowe i renesansowe nagrobki, płyty nagrobne oraz epitafia fundatorów kaplic i arcybiskupów. W niektórych kaplicach zachowały się także zabytkowe polichromie.

Za najpiekniejszą uważana jest zbudowana w latach 1727-1730 kaplica arcybiskupa Teodora Andrzeja Potockiego zwieńczona kopułą z latarnią. Kaplicę wraz z wystrojem i wyposażeniem, między innymi ołtarzem i nagrobkiem arcybiskupa, zaprojektował Pompeo Ferrari, włoski architekt zanany z realizacji wielu obiektów z pierwszej połowy XVIII wieku.

W kaplicy Bożego Ciała, zbudowanej w 1460 r. i dwukrotnie przebudowanej po pożarach katedry w XVII i XVIII wieku, odkryto podczas ostatniej renowacji polichromie wykonane po 1615 r. przez Łukasza z Łowicza. Przedstawiają one sceny o tematyce eucharystycznej, na przykład Ostatnią Wieczerzę czy Procesję z Arką Przymierza.

Z kolei w kaplicy św. Andrzeja zachowała sie najstarsza katedralna gotycka krata z przełomu XIV i XV wieku. Kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej ufundował arcybiskup Jarosław Bogoria ze Skotnik, inicjator odbudowy katedry gnieźnieńskiej. W kaplicy tej, mimo że dwukrotnie ją przebudowywano: 1619 i 1788 r., zachowały się XV-wieczne rzeźbione kapitele w portalu. W ołtarzu kaplicy św. Stanisława wisi obraz ” Święty Stanisław z Piotrowinem przed sądem królewskim” z warsztatu Tomasza Dolabelli z pierwszej połowy XVII wieku.

W ufundowanej przez arcybiskupa Wojciecha Baranowskiego kaplicy znajduje się największy z nagrobków gnieźnieńskiej katedry. W gotyckiej arkadzie za portalem zachował się tu także fragment polichromii z początku XV wieku. Natomiast w kaplicy św. Mikołaja znajdują się dwa cenne zabytki: nagrobek arcybiskupa Andrzeja Krzyckiego, wykonany prawdopodobnie przez Bartłomieja Berrecciego, oraz nagrobek arcybiskupa Mikołaja Dzierzgowskiego, wykonany przez Hieronima Canavesiego.

Wnętrze katedry skrywa również inne cenne pamiątki: pod chórem muzycznym znajduje się płyta nagrobna biskupa Zbigniewa Oleśnickiego z warsztatu Wita Stwosza, obok zakrystii wmurowane są cztery płyty nagrobne ufundowane przez arcybiskupa Jana Łaskiego, wykonane przez działającego na Węgrzech rzeźbiarza Jana Florentczyka, a w łuku tęczowym zawieszony jest gotycki krucyfiks wykonany około 1430 roku.

W podziemiach katedry znajdują się grobowce arcybiskupów oraz relikty wcześniejszych kościołów wznoszonych tutaj od czasów Mieszka I. W świątyni mieści się również Archiwum Archidiecezjalne i Biblioteka Katedralna z bezcennymi zbiorami. Archikatedra Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha jest na liście polskich Pomników Historii.

Po północnej stronie katedry znajdują się kamienne fundamenty kaplicy św. Stanisława z 1523 roku, której fundatorem był arcybiskup Jan Łaski. Tuż obok wznosi się barokowa dzwonnica Pompeo Ferrariego, komponująca się stylowo ze znajdującą się tuż obok katedralną kopułową kaplicą Potockiego.

Nieco dalej stoi kościół św. Jerzego zbudowany na miejscu zamku książęcego zniszczonego w 1192 r. po najeździe księcia krakowskiego Kazimierza Sprawiedliwego. W 1782 r. światynia została przebudowana w stylu barokowym. Portal kościoła ozdobiła w latach trzydziestych XX wieku płaskorzeźba św. Jerzego autorstwa Marcina Rożka.

Kościół św. Jerzego sąsiaduje z czworobokiem zabudowań kanonii nazywanej kolegiatą Potockiego. W odbudowanym od podstaw budynku mieści się dzisiaj Muzeum Archdiecezji Gnieźnieńskiej. Podzielona na kilka działów ekspozycja obejmuje dzieła sztuki z okresu od X do XVIII wieku. Do najcenniejszych eksponatów zalicza się trzy romańskie kielichy z opactwa w Trzemesznie. Znajduje się tu także pełen barokowy wystrój ołtarza głównego katedry z początku XVIII w. oraz kilkaset drewnianych rzeźb sakralnych wykonanych w XIV-XIX wieku. Zbiory malarstwa obejmują portrety arcybiskupów oraz dostojników kościelnych i świeckich, a także malarstwo o tematyce biblijnej. Bardzo bogaty jest zbiór haftowanych tkanin liturgicznych: kap, ornatów i infuł, z eksponatami od XV w. po współczesność.

Znajdziemy tu też gotyckie relikwiarze, monstrancje, pierścienie i krzyże arcybiskupie oraz liczne przedmioty związane z historią archidiecezji gnieźnieńskiej.W sąsiedztwie południowej wieży katedry stoi posąg Bolesława Chrobrego, pierwotnie wykonany przez Marcina Rożka w 1925 roku. Po zniszczeniu w czasie okupacji został odtworzony przez Jerzego Sobocińskiego.

Na południe od katedry przy ulicy Łaskiego wznosi się pałac biskupi z XIX wieku, przebudowany w okresie miedzywojennym oraz pałac arcybiskupi zbudowany w latach 1830-1836 według projektu Karola Fryderyka Schinkla.

Po zachodniej stronie katedry w głębokiej dolinie u stóp Wzgórza Lecha rozciąga się plac św. Wojciecha, na którym odbywają się uroczyste msze z udziałem tysięcy wiernych. Tutaj co roku celebrowana jest uroczysta msza z okazji dnia św. Wojciecha, której przewodniczy Prymas Polski. Poprzedza ją procesja z relikwiami św. Wojciecha, która przemierza Gniezno z kościoła św. Michała na wzgórze katedralne.

Gniezno jest cennym zespołem zabytków architekury sakralnej. Trzy kościoły związane z historią miasta leżą w okolicy rynku. Najbliżej głównego miejskiego placu znajduje się kościół Wniebowzięcia NMP i św. Antoniego wraz z klasztorem Franciszkanów.

Zakonnicy zostali sprowadzeni do Gniezna w 1259 r. przez księcia Bolesława Pobożnego. Kościół Franciszkanów został konsekrowany w 1279 roku. W tym samym czasie powstało oratorium oraz klasztor Klarysek fundacji księcia Bolesława. Fundację dokończył już po jego śmierci Przemysł II, jego bratanek. W 1284 r. w klasztorze osiadła bł. Jolenta, żona księcia Bolesława Pobożnego.

Obie gotyckie świątynie spłonęły podczas potężnego pożaru, który w 1613 r. zniszczył całe miasto. Po pożodze kościoły i siedziby Klarysek i Franciszkanów zostały odbudowane od podstaw w stylu barokowym. W drugiej połowie XVIII wieku do kościoła Franciszkanów została dobudowana od południa kaplica Pana Jezusa.

W 1836 r. władze pruskie dokonały kasaty obu klasztorów; zabudowania zakonu klarysek zostały wkrótce rozebrane. W 1929 r. franciszkanie wrócili do klasztoru, który na początku lat trzydziestych XX wieku wraz z kościołem został gruntownie przebudowany. Odsłonięto część gotyckich elementów budowli oraz powiększono kościół, łącząc go z dawnym oratorium Klarysek, które stało się nawą boczną świątyni. W prezbiterium kościoła zachowało się sklepienie krzyżowo-żebrowe. Ołtarz główny i dwa ołtarze boczne wykonane zostały około 1752 roku. W ołtarzu głównym znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Pocieszenia. Malowidło, kopia rzymskiego obrazu Maryi Zbawczyni Ludu Rzymskiego, zostało podarowane gnieźnieńskim franciszkanom w 1659 roku. Od początku zasłynęło z różnych cudownych zdarzeń. W połowie XVIII w. zostało umieszczone w nowym głównym ołtarzu kościoła Franciszkanów. Ocalenie kościoła z pożogi, jaka zniszczyła niemal całe centrum miasta w 1819 roku, wierni przypisali cudownemu działaniu obrazu.

Trzeciego czerwca 1997 r. papież Jan Paweł II dokonał koronacji obrazu, a rok później metropolita gnieźnieński oficjalnie ustanowił kościół sanktuarium maryjnym Matki Bożej Pocieszenia – Pani Gniezna.

Do kościoła pielgrzymują również wierni, którzy chcą poprosić o łaski i wstawiennctwo bł. Jolentę. Ołtarz z relikwiarzem beatyfikowanej w 1827 r. Jolenty znajduje się w zakończeniu nawy bocznej, która była niegdyś oratorium Klarysek. Błogosławiona jest patronką archdiecezji gnieźnieńskiej.

Z placyku przed wejściem do kościoła Franciszkanów widać kościół św. Jana Chrzciciela. Świątynie rozdziela głęboki wąwóz nazwany Doliną Pojednania. Kościół św. Jana został zbudowany na Wzgórzu Krzyżackim w połowie XIV w. przez zakon bożogrobców, nazywanych w Polsce miechowitami. Świątynia nie była w wiekach późniejszych poddawana gruntownym modernizacjom, zatem zachowała się jej oryginalana gotycka bryła. Jedynym nowszym elementem jest barokowy hełm, kóry zwieńczył czworoboczną wieżę.

W latach 1916-1920 pod warstwą tynku odkryto w kościele unikatowe gotyckie polichromie z drugiej połowy XIV wieku przedstawiające sceny z życia Chrystusa, Matki Bożej, św. Jana Chrzciciela oraz postacie świętych. Na ścianach widoczne są między innymi: „Ecce Homo”, „Zwiastowanie”, „Koronacja Matki Bożej”, „Ścięcie św. Jana Chrzciciela” oraz postać św. Doroty. Na sklepieniu znajdują się głowy królów i proroków Starego Testamentu. W nawie zwracają uwagę bogato zdobione wsporniki żeber sklepienia krzyżowo-żebrowego. Z kościołem połączone są zabudowania dawnego gotyckiego klasztoru przebudowanego w stylu barokowym pod koniec XVII wieku; dzisiaj mieści się tu szkoła.

Na południe od Rynku, w głębi ulicy Farnej wznosi się kościół farny pw. Trójcy Świętej zbudowany w latach 1420-1430 na miejscu wcześniejszej świątyni. Zniszczona w czasie pożaru w 1613 r. fara została odbudowana w 1632 roku. Jest jednonawowy kościół z węższym i niższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Do północnej ściany nawy przylega trzykondygnacyjna wieża przykryta barokowym hełmem z 1687 r. z dwukondygnacyjną latarnią. Otaczający kościół ceglany mur zbudowano wykorzystując pozostałości gotyckich murów obronnych miasta.

Na ulicy Farnej w ich sąsiedztwie pas czerwonego bruku wyznancza położenie nieistniejącej już Bramy Pyzdrskiej, jednej z trzech bram w murach chroniących Gniezno. W wystroju fary zwraca uwagę barokowa, bogato ozdobiona ambona w kształcie łodzi Piotrowej. Najcenniejsze elementy wyposażenia kościoła to krucyfiks w belce tęczowej z 1620 roku, gotycka monstrancja z XV w. oraz kielichy z XV-XVII wieku. Do zakrystii prowadzą od północy zdobione blachą drzwi z pierwszej połowy XV wieku.

Do zespołu sakralnego Gniezna należy jeszcze kilka innych cennych kościołów. Na Placu 21 Stycznia wznosi się kościół św. Wawrzyńca z pierwszej połowy XVI wieku, przebudowany pod koniec XIX w. oraz w latach trzydziestych XX wieku. Z pierwotnej XVI-wiecznej światyni zachowała się fasada zachodnia oraz opięta skarpami czworoboczna wieża.

Po wschodniej stronie Rynku, na obrzeżach historycznego centrum wznoszą się kolejne dwa kościoły: XIX-wieczny kościół NMP Królowej Polski – dawniej ewangelicki, a dziś garnizonowy – oraz kościół św. Michała, zbudowany na przełomie XIV i XV w. i odbudowany po pożarze w 1613 roku.

Na wprost Wzgórza Lecha, za obwodnicą, na terenie przedmieścia Zajezierze usytuowany jest XIX-wieczny cmentarz i barokowy kościół pw. św. Piotra i Pawła zbudowany w latach 1680-1690.

W Parku Piastowskim na północno-zachodnim, wysokim brzegu jeziora Jelonek znajduje się Muzeum Początków Państwa Polskiego. Muzeum ulokowane jest w kompleksie gmachów Pomnika Mieszka I i Bolesława Chrobrego, który tworzą także szkoła oraz duża sala widowiskowa. W 2003 r. do budynków Pomnika dobudowano gmach Kolegium Europejskiego, które jest oddziałem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na dziedzińcu kompleksu wznosi się pomnik pierwszych władców Polski, wykonany przez wielkopolskiego rzeźbiarza Józefa Kopczyńskiego.

(fragment książki Dariusza Jędrzejewskiego pt.” Polskie symbole. Miejsca chwały, pamięci i zadumy.”)